Matura z biologii. Jak czytać wykres i napisać wniosek

Ułóż powtórki wokół pytań badawczych

Zamiast wpisywać w kalendarz samo „rośliny”, wybierz pytanie, na które spróbujesz odpowiedzieć po powtórce. Na przykład: „Czy z tego doświadczenia dowiem się, ile nasion wykiełkowało, czy jak szybko rosły siewki?”. Do roślin dobierz zadanie z doświadczeniem, do ekologii wykres z obserwacji terenowej, a do metabolizmu tabelę przedstawiającą wynik pomiaru aktywności enzymu. W każdym z tych działów wrócisz do interpretacji danych, ale za każdym razem będziesz potrzebować innej wiedzy biologicznej.

W informatorze maturalnym CKE z biologii znajdziesz zadania z materiałem źródłowym i wyjaśnienia czasowników używanych w poleceniach. Zanim rozwiążesz przykład, zasłoń zasady oceniania. Podkreśl polecenie i napisz obok, czego oczekujesz po poprawnej odpowiedzi. Przy „opisz” potrzebny może być przebieg zjawiska, przy „wyjaśnij” trzeba wskazać związki między faktami. Jeśli po sprawdzeniu widzisz, że poprawnie odczytujesz dane, lecz za każdym razem pomijasz mechanizm, zaplanuj ćwiczenie właśnie z wyjaśniania.

Zacznij od osi i sposobu porównania prób

Wyobraź sobie doświadczenie z nasionami rzodkiewki z jednej partii. Rozdzielono je losowo pomiędzy szalki. Część podlewano wodą, pozostałe roztworami soli o różnym stężeniu. Dla każdego wariantu przygotowano kilka szalek. W pozostałym zakresie starano się utrzymać te same warunki, w tym temperaturę, oświetlenie, rodzaj podłoża i objętość dodawanego płynu. Po ustalonym czasie odnotowano, w ilu nasionach korzeń zarodkowy przebił łupinę. To przyjęta w ćwiczeniu oznaka kiełkowania.

Jeżeli wyniki przedstawisz na wykresie słupkowym, na osi poziomej oznaczysz stężenie soli, czyli zmienną, którą celowo zmieniano. Na osi pionowej pojawi się średni odsetek nasion, które wykiełkowały w danym wariancie. Woda stanowi wariant kontrolny bez dodatku soli. Gdy widzisz niższy słupek, nazwij zmianę właściwymi słowami. Obniżył się odsetek nasion z widocznym korzeniem w momencie odczytu. Z długości słupka nie odczytasz długości korzeni, tempa ich wzrostu ani losu nasion po zakończeniu obserwacji.

Tak samo czytaj wykres, który ktoś już przygotował. Na początek zasłoń słupki i przeczytaj osie oraz legendę. Powiedz, co będziesz mógł porównać. Potem odsłoń dane. Jeśli widzisz na przykład średnie oznaczone różnymi kolorami, upewnij się, że kolor rzeczywiście oznacza gatunek, a nie termin pomiaru. Dopiero wtedy zdecyduj, które słupki odpowiadają na postawione pytanie. Gdy pytanie dotyczy zmiany w czasie, wybierz kolejne odczyty dla tego samego gatunku. Porównując oba gatunki, odczytaj ich wartości w tym samym terminie. Inaczej zmienisz jednocześnie oba warunki porównania.

Ogranicz wniosek do tego, co zbadano

Załóżmy, że wraz ze wzrostem badanego stężenia soli słupki stają się coraz niższe. Zdanie „słupek dla wody jest najwyższy” opisuje rysunek. We wniosku ujmij zależność biologiczną: „W badanym zakresie większe stężenie soli ograniczało kiełkowanie nasion rzodkiewki do chwili pomiaru”. Czytelnik dowiaduje się, co zmieniono, jak odpowiedziały nasiona i do jakich warunków odnosi się odpowiedź. Zdanie „sól zabija wszystkie nasiona” wykracza poza doświadczenie. Aby mówić o utracie żywotności, trzeba byłoby sprawdzić, co stało się z nasionami, które dotąd nie wykiełkowały.

Dla porównania wyobraź sobie obserwację terenową. Badacze sprawdzili zasolenie gleby i policzyli siewki przy kilku drogach. Nawet jeśli przy bardziej zasolonych drogach rosło mniej siewek, miejsca mogły się różnić również wilgotnością lub dopływem światła. Tutaj ostrożniejszy wniosek będzie dotyczył związku między obserwacjami. Sposób zebrania danych rozstrzyga, czy wolno tak samo wyjaśnić zależność jak w kontrolowanym doświadczeniu.

Przykładowy plan

W poniedziałek narysuj własny wykres z fikcyjnych wyników dla wody oraz słabszego i mocniejszego roztworu. Przyjmij odpowiednio 90%, 70% i 40% skiełkowanych nasion. Zaznacz jednostkę i porównaj próbę kontrolną z ostatnią. Różnica wynosi 50 punktów procentowych. Jeśli w odpowiedzi wyszło ci „50% mniej”, wróć do znaczenia procentu i punktu procentowego, zanim przejdziesz do biologicznego wniosku.

W środę wybierz zadanie z innego działu i zapisz wniosek bez zaglądania do poniedziałkowego przykładu. W sobotę porównaj oba rozwiązania z poleceniami. Ustal, czy kolejnej powtórki wymaga materiał z działu, czy sposób odczytania danych. Analiza próbnej pracy pomoże ci znaleźć źródło błędu, a tygodniowy plan nauki pozwoli zarezerwować czas na ponowną próbę z nowym wykresem.