Phân biệt dữ kiện và nhận định trong câu đúng, sai

Đọc thông tin trước khi xét ý đúng, sai

Trong một đoạn tình huống, câu “chủ cửa hàng cho rằng đợt bán hàng rất thành công” xác nhận một người đã đưa ra đánh giá. Câu đó chưa cho biết cửa hàng có tăng lợi nhuận hay mọi khách hàng đều hài lòng. Nếu quên mất ai là người phát biểu, bạn dễ lấy một ý kiến của nhân vật làm kết luận của đề.

Theo mô tả dạng thức thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo, thí sinh đánh giá đúng hoặc sai đối với từng ý. Khi làm một câu môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, hãy tách phần thông tin chung ra khỏi từng nhận định. Trên nháp, có thể ghi tên người bán, người mua, việc mỗi người đã làm và những đại lượng kinh tế thực sự có trong đoạn. Sau đó mới đọc ý hỏi về doanh thu, lợi nhuận hay một quyền cụ thể.

Thử với câu chuyện một cửa hàng bán đèn

Đọc tình huống tự soạn sau. Một cửa hàng mở thêm kênh bán đèn học qua mạng. Sổ bán hàng cho thấy doanh thu tháng này cao hơn tháng trước. Chủ cửa hàng nói: “Nhờ vậy, lợi nhuận chắc chắn đã tăng.” Đề không cho biết chi phí trong hai tháng. Lan xem một chiếc đèn để mua dùng ở nhà, hỏi về công suất rồi quyết định chưa đặt hàng.

Hãy thử tự chọn đúng hoặc sai trước khi đọc lời giải dưới đây. Dữ kiện nào lấy được ngay từ sổ bán hàng? Phát biểu nào mới là ý kiến của người bán? Lan đã thực hiện hành động gì, và tình huống có nêu lý do khiến Lan quyết định chờ không?

“Doanh thu tháng này cao hơn tháng trước.” Đúng. Nguồn thông tin là sổ bán hàng trong tình huống. Không cần dựa vào cảm nhận của chủ cửa hàng. Tuy nhiên, nếu thay chữ “doanh thu” bằng “số đèn bán ra”, bạn phải kiểm tra lại. Doanh thu còn phụ thuộc vào giá bán nên không thể đọc số lượng trực tiếp từ thông tin đã cho.

“Chỉ cần biết doanh thu tăng là đủ kết luận lợi nhuận tăng.” Sai. Muốn so lợi nhuận, phải biết phần doanh thu còn lại sau khi trừ chi phí. Việc mở kênh bán mới có thể làm phát sinh chi phí đóng gói hoặc quảng bá. Đây là những khả năng để giải thích vì sao kết luận chưa vững; không nên tự thêm vào đề rằng cửa hàng chắc chắn đã tốn nhiều tiền hơn. Ta bác chữ “đủ”, chứ chưa kết luận lợi nhuận thực tế đã giảm.

“Lan có quyền được cung cấp thông tin chính xác về sản phẩm để lựa chọn.” Đúng. Ở đây cần kết hợp vai trò người mua để dùng với kiến thức về quyền của người tiêu dùng. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ giải thích quyền này bao gồm việc nhận thông tin về hàng hóa và quyết định có tham gia giao dịch hay không. Vì vậy, hỏi công suất không làm phát sinh nghĩa vụ phải đặt mua chiếc đèn trong tình huống trên.

“Việc Lan chưa đặt hàng chứng minh cửa hàng đã cung cấp thông tin sai.” Sai. Đề chỉ kể việc Lan hỏi và chưa mua, không cho biết cửa hàng trả lời thế nào. Bạn không cần suy đoán Lan đã tìm được đèn rẻ hơn ở đâu. Chỉ cần chỉ ra rằng quyết định của người mua không chứng minh được nội dung câu trả lời của người bán.

Đổi một dữ kiện để kiểm tra cách lập luận

Giữ nguyên câu chuyện nhưng bổ sung rằng chi phí tháng này bằng tháng trước. Khi đó, nếu doanh thu tăng, hai khoản đang so sánh có cùng phạm vi và cách tính thì phần chênh lệch sau khi trừ chi phí cũng tăng. Tuy nhiên, ý “chỉ cần biết doanh thu” vẫn sai: kết luận mới dùng cả dữ kiện bổ sung về chi phí. Đây là lý do nên giữ nguyên từng chữ của nhận định khi chữa bài.

Lúc mở bộ đề tham khảo của Bộ, chọn một câu rồi tự viết cạnh mỗi ý một dòng gồm dữ kiện, kiến thức áp dụng và lý do chọn đáp án. Nếu sai vì đọc lẫn lời nhân vật với dữ kiện đã được xác nhận, hãy tìm lời dẫn trong đoạn. Nếu sai dù đọc đúng hành vi, quay lại khái niệm của bài học. Tham khảo cách chữa bài thi thử, ghi lỗi cụ thể vào phiếu của mình, rồi chọn một tình huống mới cho buổi ôn thi tốt nghiệp tiếp theo.