KPSS tarih ve coğrafya nasıl çalışılır?

Olayları bir zaman çizgisine, yerleri bir haritaya yerleştir. Ardından çizgiyi ve haritayı kapatıp öğrendiğin ilişkiyi kendi sözlerinle anlat. Tarih sorusunda birbirini izleyen olayları karıştırıyorsan aralarında neyin değiştiğine bak. Coğrafya sorusunda şehrin adını biliyor ama iki seçenek arasında kalıyorsan haritada o şehrin çevresini incele.

Tarihte olay kadar değişimi de hatırla

ÖSYM’nin KPSS Lisans Kılavuzu, Genel Kültür testinde tarihe ve Türkiye coğrafyasına yer veriyor. Kendi konu listeni oluştururken tarih sayfasını dönemlere ayır. Bir dönemi çalışmaya başladığında başlığa o dönemde izini süreceğin soruyu ekle. Millî Mücadele için “Temsil Heyeti kimin adına hareket ediyordu?” sorusu, kongreleri okurken hangi ayrıntıyı arayacağını söyler.

Erzurum ve Sivas kongrelerinin adlarını yan yana yaz. Erzurum’un altına “doğu illeri”, Sivas’ın altına “bütün ülke” yazdığında Temsil Heyetinin temsil ettiği yerlerin nasıl genişlediğini görürsün. Şimdi kongre adlarını elinle kapat. Heyetin bütün ülkeyi temsil etmesini anlatan bir cümleden hangi kongreye ulaşırsın? Cevabını MEB’in kongreleri karşılaştıran etkinliğiyle kontrol et. Ardından soruyu tersinden kur. Erzurum adını görünce “heyet” demekle yetinme, heyetin o sırada kimi temsil ettiğini de söyle.

Aynı tekniği başka bir tarih konusuna taşırken karşılaştırma ölçütünü baştan seç. Bir antlaşmayı başka bir antlaşmayla karıştırıyorsan tarafları, ele alınan sorunu ve varılan kararı ayrı satırlara yaz. İkisinde de geçen kelimeleri işaretle. Geriye kalan hangi ifade doğru seçeneği bulduruyor? Yanlış defterine sorunun bütününü geçirmek yerine o ifadeyi ve seni öteki seçeneğe götüren çağrışımı yaz.

Coğrafyada haritadan çıkarabileceğin sonucu sınırla

Haritayı açtığında önce başlığı ve işaretlerin açıklamasını oku. Aynı renk, farklı haritalarda yükseltiyi, nüfus yoğunluğunu ya da tarım alanlarının dağılışını gösterebilir. Kenardaki açıklamayı kapatıp rengin anlamını tahmin ettiğinde kendi ön bilgini haritanın verdiği bilgiyle karıştırabilirsin. Özellikle tematik haritada “Bu işaret bana tam olarak neyi söylüyor?” sorusunu yanıtladıktan sonra seçeneklere geç.

MEB’in coğrafya kitabındaki Rize ve Gümüşhane karşılaştırmasını dene. Haritada Rize’yi kıyıda, Gümüşhane’yi iç kesimde bul. Kıyıya paralel uzanan yüksek dağları çizip denizden gelen nemli havanın yolunu bir okla göster. Rize’nin daha nemli oluşunu anlatırken okun iç kesime doğru hangi engelle karşılaştığını açıkla. Sonra işaretsiz haritaya dön. Şehirleri doğru yerleştirdiğin hâlde nem farkını açıklamakta zorlanıyorsan tekrarına dağların uzanışıyla başla.

Bazen bir soruda haritanın yanında kısa bir açıklama da vardır. Önce açıklamayı kapatıp elindeki haritadan okuyabildiklerini söyle. Sonra metni aç ve yalnız metinde verilen ipucunu bul. Böylece şehrin konumunu yanlış mı okuduğunu, yoksa sorunun sunduğu bilgiyi mi atladığını ayırırsın. Notunun başına bu ayrımı yazarsan sonraki çalışmada doğru malzemeyi masaya koyarsın.

Aynı haritayı başka bir konuya açtığında önceki açıklamanı da sınamaya çalış. Nüfus haritasında gördüğün bir yoğunlaşmanın nedenini araştırırken ulaşım ya da ekonomik faaliyet haritasından destek al. Çalışma kâğıdında gözlemini ve onu açıklamak için ileri sürdüğün nedeni ayrı cümlelere yaz. Böylece hangi cümleyi doğrudan haritadan okuduğunu, hangisi için ek bilgiye baktığını takip edersin.

Soruda nerede takıldın?	Kâğıtta ne yapacaksın?	Tekrarı nasıl bitireceksin?
Kongreyi biliyor, kararı karıştırıyorsun.	Aynı kurumun iki kongredeki temsil alanını yan yana yaz.	Karardan kongreye geri git.
Dağılışı görüp nedenini açıklamakta zorlanıyorsun.	Fiziki haritada kıyıyı ve dağ sırasını göster.	Harita kapalıyken ilişkiyi cümleye dök.
Haritaya bakınca bütün yerler tanıdık geliyor.	İşaretleri boş bir taslakta yeniden yerleştir.	Atlasa bakıp yalnız kayan işaretleri düzelt.

Örnek plan

Kongreler için 15 dk ayır. Erzurum ve Sivas kartlarını hazırlayıp karardan kongreye doğru oku. Ardından Türkiye’nin kuzeyinde kıyı ve iç kesim karşılaştırmasına 20 dk ayır. Haritayı kapatınca çizdiğin okun neden o yönde ilerlediğini sesli anlat. Elinde kalan kart ve işaretsiz taslak, bir sonraki çalışmanın başlangıcı olsun.

Sonraki konuyu hata türüne göre seç

Yeni teste geçerken daha önce karıştırdığın ilişkiyi başka bir ifadeyle soran bir madde bul. Kongreyi bu kez temsil edilen bölgeden tanıyabiliyorsan kartını sonraki aralıklı tekrarına bırak. Aynı seçenekte yine duraksarsan kaynağı baştan okumak yerine iki kararın ayrıldığı satırı bul. Coğrafyada da deniz etkisini yalnız Rize adıyla hatırlıyorsan başka bir kıyı kesitinde dağların uzanışını incele. Yeni örnekte kendi başına yapabildiğin açıklama, hangi konuya geçeceğini seçmene yardım eder.